Τριάντα χρόνια συμπληρώνονται φέτος από τον θάνατο του Ανδρέα Παπανδρέου. Τριάντα χρόνια χωρίς τον άνθρωπο που άλλαξε την πορεία της Μεταπολιτευτικής Ελλάδας, αλλά και τριάντα χρόνια κατά τα οποία το όνομά του εξακολουθεί να βρίσκεται στο επίκεντρο της δημόσιας συζήτησης. Γιατί ο Ανδρέας δεν υπήρξε απλώς ένας πρωθυπουργός. Υπήρξε πολιτικό και κοινωνικό φαινόμενο. Υπήρξε η φωνή εκατομμυρίων πολιτών που μέχρι τότε αισθάνονταν αόρατοι από το κράτος και αποκλεισμένοι από τα κέντρα λήψης αποφάσεων.
Σήμερα, με την Ελλάδα να διοικείται από μια Νέα Δημοκρατία που έχει μετατρέψει τη διαχείριση σε αυτοσκοπό και τη μιζέρια σε κυβερνητικό δόγμα, η αναφορά στον Ανδρέα Παπανδρέου αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα. Γιατί υπενθυμίζει σε όσους το έχουν ξεχάσει ότι η πολιτική δεν είναι διεκπεραίωση δελτίων τύπου και φωτογραφικές ευκαιρίες. Είναι όραμα. Είναι σύγκρουση με τα συμφέροντα. Είναι η ικανότητα να εμπνέεις και να αλλάζεις πραγματικά τις ζωές των ανθρώπων — όχι να τους πείθεις με γραφικά παραστάσεις ότι όλα πάνε καλά την ώρα που δεν φτάνει ο μισθός μέχρι το τέλος του μήνα.
Η Ελλάδα που παρέλαβε το ΠΑΣΟΚ το 1981 ήταν μια χώρα με βαθιές κοινωνικές ανισότητες, αποκλεισμούς και διακρίσεις. Η Ελλάδα που άφησε πίσω του ο Ανδρέας ήταν μια διαφορετική χώρα. Μια χώρα με Εθνικό Σύστημα Υγείας, με ενισχυμένα εργασιακά δικαιώματα, με σύγχρονο οικογενειακό δίκαιο, με περισσότερες ευκαιρίες για τις γυναίκες, τους εργαζόμενους, τους αγρότες και τη νέα γενιά. Κατακτήσεις που σήμερα η Νέα Δημοκρατία αποδομεί συστηματικά, υποβαθμίζοντας το δημόσιο σύστημα υγείας προς όφελος ιδιωτικών συμφερόντων και αφήνοντας εργαζόμενους και νέους χωρίς προστασία απέναντι σε μια αγορά εργασίας που γυρίζει δεκαετίες πίσω.
Το μεγαλύτερο ίσως επίτευγμα του Ανδρέα ήταν ότι έδωσε αξιοπρέπεια σε ανθρώπους που επί δεκαετίες ένιωθαν πολίτες δεύτερης κατηγορίας. Έδωσε φωνή στους πολλούς και έκανε την κοινωνική δικαιοσύνη κεντρικό πυλώνα της πολιτικής ζωής — ακριβώς το αντίθετο από όσα βλέπουμε σήμερα, όπου η κυβέρνηση της ΝΔ μιλά για ανάπτυξη ενώ η κοινωνία διαλύεται σιωπηλά, και όπου ο κ. Τσίπρας, μετά τη θητεία του στην εξουσία και τα μνημόνια που ο ίδιος υπέγραψε, στερείται πλέον κάθε ηθικού ερείσματος για να μιλά εξ ονόματος των αδικημένων.
Παράλληλα, ο Ανδρέας Παπανδρέου κατάφερε να δώσει στην Ελλάδα μια ισχυρή και αυτόνομη παρουσία στη διεθνή σκηνή. Σε μια περίοδο έντονων γεωπολιτικών ανακατατάξεων, η χώρα απέκτησε φωνή, κύρος και πρωτοβουλίες που ξεπερνούσαν το μέγεθός της. Η συμμετοχή του στην Πρωτοβουλία των Έξι για την ειρήνη και τον πυρηνικό αφοπλισμό ανέδειξε την Ελλάδα σε παράγοντα διεθνών εξελίξεων. Σήμερα, αντίθετα, η εξωτερική πολιτική της κυβέρνησης Μητσοτάκη περιορίζεται σε φωτογραφίες σε διεθνείς συνόδους και διαχείριση εντυπώσεων, χωρίς το στρατηγικό βάθος και την τόλμη που χαρακτήριζαν τον Ανδρέα.
Ίσως γι’ αυτό ο Ανδρέας εξακολουθεί να ενοχλεί τόσο τη Δεξιά όσο και τον κ. Τσίπρα, που επιχείρησε να τον υποκαταστήσει χωρίς ποτέ να κατανοήσει το βάθος της πολιτικής του παρακαταθήκης. Γιατί εκπροσώπησε μια πολιτική που δεν φοβόταν να συγκρουστεί με συμφέροντα. Γιατί αμφισβήτησε κατεστημένες ισορροπίες. Γιατί πίστευε ότι η πολιτική οφείλει να υπηρετεί την κοινωνία και όχι τις ελίτ — τις ίδιες ελίτ που σήμερα η ΝΔ υπηρετεί με θρησκευτική αφοσίωση.
Το λεγόμενο «Βρώμικο ’89» παραμένει μία από τις πιο σκοτεινές σελίδες της μεταπολιτευτικής ιστορίας. Η προσπάθεια πολιτικής και ηθικής εξόντωσής του δεν δικαιώθηκε ιστορικά. Αντίθετα, λειτούργησε ως υπενθύμιση ότι όταν ένας πολιτικός εκφράζει ισχυρά κοινωνικά ρεύματα, οι συγκρούσεις που προκαλεί ξεπερνούν το πρόσωπό του και αφορούν ολόκληρη την κοινωνία. Σήμερα, με τις υποθέσεις παρακολουθήσεων, την επιχείρηση δολοφονίας χαρακτήρα του σημερινού Προέδρου του ΠΑΣΟΚ και τη συστηματική συγκάλυψη να σκιάζουν τη ΝΔ, αξίζει να αναρωτηθούμε πόσο έχουν αλλάξει πραγματικά οι μέθοδοι εξουσίας στη χώρα μας.
Τριάντα χρόνια μετά, πολλοί επιχειρούν να οικειοποιηθούν πλευρές της πολιτικής του παρακαταθήκης — από τον Κυριάκο Μητσοτάκη που τον επικαλείται επιλεκτικά σε επετειακούς λόγους, μέχρι τον κ. Τσίπρα που προσπάθησε να χτίσει τη δική του πολιτική αφήγηση πατώντας στην απόρριψη όσων ο Ανδρέας εκπροσώπησε. Το κοινό στοιχείο είναι ότι κανείς δεν μπορεί να τον αγνοήσει. Και αυτό από μόνο του αποδεικνύει το μέγεθος της πολιτικής του επιρροής, ενώ αναδεικνύει τη μικρότητα όσων προσπαθούν να τον οικειοποιηθούν χωρίς να τον έχουν ποτέ πραγματικά κατανοήσει.
Στη σημερινή Ελλάδα των διευρυνόμενων ανισοτήτων, της στεγαστικής κρίσης που η ΝΔ αρνείται να αναγνωρίσει ως πρόβλημα, της ανασφάλειας των νέων που φεύγουν στο εξωτερικό, των πιέσεων στο δημόσιο σύστημα υγείας και της απομάκρυνσης των πολιτών από την πολιτική, το μήνυμα του Ανδρέα για κοινωνική δικαιοσύνη, ισχυρό κοινωνικό κράτος και δημοκρατική συμμετοχή αποκτά νέα και επιτακτική επικαιρότητα. Δεν πρόκειται για νοσταλγία. Πρόκειται για την ανάγκη να θυμηθούμε ότι η πρόοδος δεν χαρίζεται. Κατακτάται, και κατακτάται απέναντι σε όσους θέλουν να τη στερήσουν από τους πολλούς για να την κρατήσουν για τους λίγους.
Το ΠΑΣΟΚ – Κίνημα Αλλαγής συνεχίζει να αντλεί έμπνευση από τις αρχές που εκείνος θεμελίωσε. Την κοινωνική δικαιοσύνη, την εθνική αξιοπρέπεια, τη δημοκρατία, τη συμμετοχή των πολιτών και την πίστη ότι η πολιτική μπορεί να αποτελεί εργαλείο αλλαγής και ελπίδας — όχι εργαλείο διαχείρισης της παρακμής ή λαϊκίστικης εκμετάλλευσης της οργής.
Τριάντα χρόνια μετά τον θάνατό του, ο Ανδρέας Παπανδρέου εξακολουθεί να βρίσκεται παρών στη δημόσια ζωή. Όχι ως ανάμνηση ενός ένδοξου παρελθόντος, αλλά ως σημείο αναφοράς για όσους πιστεύουν ότι η Ελλάδα μπορεί να γίνει πιο δίκαιη, πιο ισχυρή και πιο ανθρώπινη. Και ίσως αυτό να είναι το μεγαλύτερο πολιτικό αποτύπωμα που μπορεί να αφήσει ένας ηγέτης: να συνεχίζει να ενοχλεί όσους θέλουν να ξεχαστεί, και να συνεχίζει να εμπνέει όσους αρνούνται να συμβιβαστούν με το λιγότερο.
